Η σκέψη εκτός πλαισίου & ο Αλφαβητισμός για το Μέλλον

«Τhink outside the box» αγγλιστί, μία τόσο συχνή παρότρυνση που καταντάει κλισέ. Η αντιμετώπιση προκλήσεων πάσης φύσεως συνοδεύεται συχνά από την προτροπή, επίκληση να σκεφτούμε εκτός πλαισίου. Η ικανότητα αυτή συνδέεται με τη φαντασία, τη δημιουργική σκέψη, την καινοτομία και τελικά την επιτυχία. Είναι ακριβώς αυτή η ικανότητα που ζητούν εταιρείες κολοσσοί καινοτομίας από υποψήφιους εργαζομένους.

Στο συλλογικό φαντασιακό, όπως αυτό αποτυπώνεται σε σειρές, ταινίες, διηγήματα αλλά και ρεπορτάζ αυτήν την ικανότητα τη διαθέτουν λίγοι, ξεχωριστοί ήρωες – πετυχημένοι επιχειρηματίες, νεαρές διάνοιες  απ’ όλο το φάσμα των θετικών επιστημών, ντεντέκτιβ, καλλιτέχνες.

Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι η πλειοψηφία αυτών των ηρώων είναι άνδρες, με ένα μαγικό τρόπο το άλλο μισό του πληθυσμού απεικονίζεται να μην διαθέτει αυτήν την ικανότητα, πιθανόν λόγω των ιστορικά κοινωνικών ρόλων που επωμίζεται (η γυναίκα ως θεματοφύλακας της οικογένειας, φορέας κοινωνικών και πολιτισμικών αξιών κτλ).

Είναι όμως η «σκέψη εκτός πλαισίου» μία ικανότητα λίγων; Είμαστε οι πολλοί καταδικασμένοι να σκεφτόμαστε συμβατικά; Κατά πάσα πιθανότητα η απάντηση στο ερώτημα είναι καταφατική: ναι, μάλλον είμαστε καταδικασμένοι. Οι αιτίες μπορούν να εντοπιστούν με σχετική ευκολία στις κοινωνικές νόρμες με τις οποίες γαλουχηθήκαμε και  καλούμαστε σε καθημερινή βάση να ακολουθούμε, στο εκπαιδευτικό σύστημα  που δεν ευνοεί την δημιουργικότητα, τη φαντασία, την κριτική σκέψη και την ερευνητική κουλτούρα, στο συλλογικό κοινωνικό υπόδειγμα και επιταγή «ελέγχου και πρόβλεψης» (control and predict) απόρροια του θετικιστικού μοντέλου στο οποίο όλα τα φαινόμενα είναι μετρήσιμα, διαχειρίσιμα  και εν πολλοίς προβλέψιμα.

Όμως στο σύγχρονο περιβάλλον πολυπλοκότητας, αυξημένης αβεβαιότητας και τυχαιότητας καλούμαστε να επιστρατεύσουμε ως τακτική/στρατηγική επιτυχίας όλες αυτές τις ικανότητες και δεξιότητες που όχι μόνο δεν καλλιεργήσαμε αλλά συχνά καταπιέσαμε.

Την ικανότητα σκέψης εκτός πλαισίου, τη δημιουργική σκέψη και φαντασία τις είχαμε ως παιδιά, όταν σκαρφιζόμασταν κάθε λογής παιχνίδια και ιστορίες προσπαθώντας να νοηματοδοτήσουμε το περιβάλλον και τον κόσμο γύρω μας, να κατευνάσουμε τους φόβους και τα άγχη μας, να δοκιμάσουμε τα όρια των μεγάλων, να δείξουμε απαντοχή στις ματαιώσεις. Σκεφτείτε διαλόγους με φανταστικούς φίλους, τα  τυχαία σχήματα σε ένα πλακάκι ή μάρμαρο που γίνονταν ιστορίες, τις πλαστελίνες ή το χαρτί που έπαιρνε σχήμα στην υπηρεσία του παιχνιδιού, τα ατελείωτα «γιατί» πριν οι γονείς δώσουν την απάντηση «γιατί, έτσι».

Πως γίνεται να ξαναβρούμε την εκτός πλαισίου σκέψη;

Υπάρχουν αρκετοί  πρακτικοί τρόποι για να σκεφτούμε εκτός πλαισίου:

  • Να σκεφτούμε πως θα σκεφτόταν και αντιμετώπιζε το ζήτημα που μας απασχολεί κάποιος άλλος – οι επιλογές είναι αμέτρητες ένας άνθρωπος διαφορετικής ηλικίας –μικρότερος ή μεγαλύτερος, ένας άνθρωπος διαφορετικού επαγγέλματος, διαφορετικής κουλτούρας, ένας φανταστικός ήρωας κτλ
  • Να συζητήσουμε το ζήτημα με κάποιον άλλον. Να είμαστε σε θέση να ακούσουμε διαφορετικές απόψεις, να σκεφτούμε απαντήσεις σε δύσκολες ερωτήσεις.
  • Να σκεφτούμε κριτικά τις διάφορες παραδοχές γύρω από το ζήτημα. Το παιδικό «γιατί» μπορεί να είναι ένας χρήσιμος οδηγός.
  • Να προσπαθήσουμε να αντλήσουμε έμπνευση από κάτι άλλο. Να αδειάσουμε το μυαλό μας και να επιστρέψουμε μετά από κάποιο χρονικό διάστημα στο υπό εξέταση ζήτημα/πρόκληση. Ένας περίπατος, η παρατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος, ανθρώπων, συμπεριφορών, έργων τέχνης προσφέρουν σημαντικές πηγές έμπνευσης.
  • Να κινηθούμε στον χώρο προκειμένου να έχουμε διαφορετική οπτική.
  • Να πειραματιστούμε.
  • Να παίξουμε.
  • Να δημιουργήσουμε ρουτίνες ανάπαυλας, παιχνιδιού και πειραματισμού.

 

Ο Αλφαβητισμός για το Μέλλον, η εκτός πλαισίου σκέψη και η αναπλαισίωση

Στην  έδρα UNESCO για την έρευνα για το μέλλον χρησιμοποιούμε την ενεργητική σκέψη για το μέλλον ως εργαλείο προώθησης της σκέψης εκτός πλαισίου και αναπλαισίωσης.

Συλλαμβάνοντας το μέλλον ως χώρο ανοικτό σε όλα τα ενδεχόμενα, τον οποίο μπορούμε διανοητικά και συναισθηματικά να προσεγγίσουμε μέσω της φαντασίας, αναπτύσσουμε συμμετοχικές διαδικασίες για ενήλικες και εφήβους για την προώθηση της εκτός πλαισίου σκέψης, της αναπλαισίωσης και της καινοτομίας «παίζοντας» με τις υποθέσεις και τις παραδοχές για το μέλλον.

Σε αυτό το πλαίσιο διαφοροποιούμε, διερευνούμε και παίζουμε με διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος ή όπως συνηθίζουμε να λέμε με διαφορετικά «μέλλοντα». Η ανάπτυξη της παραπάνω ικανότητας βρίσκεται στον πυρήνα των προσπαθειών διάδοσης και ανάπτυξης του Αλφαβητισμού για το Μέλλον, ο οποίος σύμφωνα με την UNESCO αποτελεί απαραίτητη δεξιότητα του 21ου αιώνα.

Ο Αλφαβητισμός για το Μέλλον ως εργαλείο αναπλαισίωσης  

Επιπρόσθετα, ο Αλφαβητισμός για το Μέλλον πάει ένα βήμα παρακάτω έχοντας κεντρικό στόχο την αναπλαισίωση. Να σημειωθεί ότι η αναπλαισίωση – reframing δεν εξισώνεται με τη σκέψη εκτός πλαισίου. Στο πλαίσιο του Αλφαβητισμού για το μέλλον η αναπλαισίωση αφορά τη δημιουργία ενός νέου- αναδιαμορφωμένου πλαισίου που λειτουργεί ως κατευθυντήριο σχήμα νοηματοδοτήσεων, ερμηνειών και δράσης σε ένα μέλλον άγνωστο, ριζικά μετασχηματισμένο, όπου βασικές συνιστώσες του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε σήμερα έχουν ανατραπεί, αντικατασταθεί. Είναι προφανές ότι οι προσπάθειες αναπλαισίωσης σε σύγκριση με την εκτός πλαισίου σκέψη κατά πάσα πιθανότητα απαιτούν περισσότερη διανοητική προσπάθεια καθώς η εκ νέου νοηματοδότηση σκοντάφτει συνήθως σε εδραιωμένα μοτίβα σκέψης και δράσης.

Πως γίνεται;      

Σε πρακτικό επίπεδο αυτό μεταφράζεται στο αντί να εστιάζουμε μόνο στο πιθανό μέλλον (τι είναι το πλέον πιθανό να συμβεί) ή στο επίσημο/κανονιστικό μέλλον (τι πρέπει να γίνει) διευρύνουμε την αναζήτησή μας από το απίθανο μέλλον και την ουτουπία στο μη αναμενόμενο, ριζικά μετασχηματισμένο μέλλον και στο επιθυμητό. Στο κάθε μέλλον μπορούν να εντοπιστούν διαφορετικές ευκαιρίες, προκλήσεις, αδυναμίες, πλεονεκτήματα. Οι μελλοντικές συνθήκες αυτό που αποκαλούμε προορατικές υποθέσεις ή παραδοχές καθορίζουν τη σκέψη μας, τις δράσεις μας και τις αντιδράσεις μας. Παίζοντας με διαφορετικές υποθέσεις και παραδοχές ανοίγουμε κόσμους, οξύνουμε τη φαντασία μας.   Παράλληλα αντλώντας έμπνευση από την κριτική σχολή στοχαστών για το μέλλον (critical futures) εμβαθύνουμε σε ζητήματα κριτικής αποτίμησης της ισχύος, των συμφερόντων, της πριμοδότησης συγκεκριμένων ομάδων ή του αποκλεισμού που διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος συνεπάγονται. Η ενασχόλησή μας  με διαφορετικά μέλλοντα στο πλαίσιο της εκτός πλαισίου σκέψης, της αναπλαισίωσης και της καινοτομίας δεν αποσκοπεί στη ανεύρεση του πλέον επιθυμητού μέλλοντος ή στη δημιουργία ενός οράματος. Αποσκοπεί στην διερεύνηση εναλλακτικών οπτικών και στη συμμετοχική νοηματοδότηση αναδυόμενων ούτως ώστε να αναπτυχθεί η φαντασία, η δημιουργική σκέψη, η ευελιξία σκέψης και τελικά η ανθεκτικότητα.

Όπως έχει ήδη αναφερθεί ακολουθείται μία δομημένη συμμετοχική διαδικασία που αποκαλείται εργαστήριο του Αλφαβητισμού για το Μέλλον. Η εν λόγω διαδικασία αναπτύχθηκε και χρησιμοποιείται ευρέως στο πλαίσιο του Προγράμματος του Αλφαβητισμού για το Μέλλον της UNESCO από τον Riel Miller. Στην Ελλάδα η διαδικασία εφαρμόζεται, εξειδικεύεται και αναπτύσσεται από την έδρα UNESCO για την έρευνα για το Μέλλον.

Τι περιλαμβάνει ένα εργαστήριο Αλφαβητισμού για το μέλλον;

Το εργαστήριο βασίζεται σε δύο αρχές σχεδιασμού την αξιοποίηση μεθόδων συλλογικής ευφυΐας για την παραγωγή γνώσης και την αναπλαισίωση. Το εργαστήριο δομείται σε τουλάχιστον τρεις φάσεις.

  • Η πρώτη φάση εστιάζει στην αναγνώριση προορατικών παραδοχών – υποθέσεων που έχουμε για το μέλλον.
  • Η δεύτερη φάση στοχεύει στην κριτική διερεύνηση των προορατικών παραδοχών και την αναπλαισίωση μέσω της εμβύθισης σε σενάριο ενός ριζικά μετασχηματισμένου μέλλοντος, όπου βασικές συνιστώσες του κόσμου σήμερα από τα πεδία της κοινωνίας, της οικονομίας, του πολιτικού συστήματος, της τεχνολογίας, της κουλτούρας κτλ έχουν ανατραπεί.
  • Η τρίτη φάση αποσκοπεί στον κριτικό συγκριτικό αναστοχασμό των εκδοχών για το μέλλον που δημιουργήθηκαν κατά την πρώτη και δεύτερη φάση με στόχο τον καθορισμό νέων πεδίων έρευνας και δράσης, καθώς επίσης και στην αποτίμηση τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο της όλης εμπειρίας.

 

Πως μπορείτε να οργανώσετε ένα εργαστήριο Αλφαβητισμού για το Μέλλον;

Εάν ενδιαφέρεστε να παρακολουθήσετε ή να οργανώσετε ένα εργαστήριο Αλφαβητισμού για το Μέλλον με στόχο την καλλιέργεια της εκτός πλαισίου σκέψης και την αναπλαισίωση μην διστάσετε να επικοινωνήστε μαζί μας στο futures@praxinetwork.gr

 

 

 

 

About the author

Irianna Lianaki – Dedouli is Coordinator for Research and Training Activities at UNESCO Chair on Futures Research, hosted in Foundation for Research and Technology – Hellas (FORTH). She also acts as focal point for Futures Literacy. In the past, Irianna has worked as consultant for intergovernmental and non-governmental organisations including UNESCO’s Foresight Unit and UNESCO’s Intersectoral Platform for a Culture of Peace and Non-Violence and Intercultural Dialogue. She is a PhD Candidate in Turku School of Economics. Her research focuses on futures literacy and intercultural communication.

Like Us On Facebook

Facebook Pagelike Widget